Cemal Sait Tollu, 19 Nisan 1899 tarihinde İstanbul’da doğdu. Beş çocuklu bir ailenin en büyük evladı olan Tollu’nun babası mühendis Sait Bey, annesi ise Hayriyet Hanım’dı. Babasının görevi nedeniyle çocukluk yıllarını Şam ve Diyarbakır’da geçirdi. Bu yıllarda Hicaz Demiryolları’nda çırak olarak çalıştı ve ilk resim derslerini emekli bir kolağasından aldı. 1919 yılında İstanbul’a döndü ve Sanayi-i Nefise Mektebi'ne kaydoldu. Ancak İstanbul’un işgal edilmesi üzerine eğitimi yarım kaldı ve Ankara’ya giderek Zabit Namzetleri Talimgahı’na katıldı. 1921’de süvari teğmen rütbesiyle Konya’da görevlendirildi ve 1923’te ordudan terhis oldu. Ardından Edirne’de vagon tamirciliği yaptı. 1926 yılında tekrar İstanbul’a döndü ve yarım kalan eğitimine devam etti. Okulunu ortaokul resim öğretmeni olarak bitirdikten sonra 1929’a kadar Elazığ ve Erzincan’da öğretmenlik yaptı. Ailesinin desteğiyle 1931-1932 yılları arasında Avrupa’ya giderek Münih ve Paris’te sanat eğitimi aldı. Paris’te Andre Lhote, Hans Hoffmann, Fernand Leger ve Marcel Gromaire gibi ünlü sanatçılarla çalıştı. Paris’te bulunduğu dönemde Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği’nin sergisine katıldı. Türkiye’ye döndükten sonra ilk sergisini 1932 yılında Elazığ’da açtı. 1933 yılında modern Türk resminin önemli akımlarından biri olan D Grubu'nun kurucuları arasında yer aldı. Grup, ilk sergisini Narmanlı Han’daki Mimoza Şapka Mağazası’nda açtı. Tollu, grubun tüm yurt içi ve yurt dışı sergilerine katıldı. 1935 yılında Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde yöneticilik yaptı ve bu dönemde Hitit kabartmalarından etkilendi. 1937 yılında Güzel Sanatlar Akademisi’nde Leopold Levy'nin asistanı olarak göreve başladı ve aynı yıl evlendi. Akademide mitoloji dersi verdi ve resim bölümü şefliği yaptı. Ahmet HAŞİM’in etkisiyle mitolojiye ilgisi artan sanatçı, 1957 yılında “Mitoloji” adlı bir kitap yayımladı. 1938 yılından itibaren CHP’nin düzenlediği “Yurt Gezileri” kapsamında Antalya ve Burdur’da çalıştı ve manzara resimlerine yöneldi. 1939 yılında ikinci kez Paris’e gitti. Devlet Resim ve Heykel Sergileri'ne düzenli olarak katıldı ve bu sergilerde birçok ödül kazandı. “Kompozisyon” ve “Hasat” adlı eserleriyle derece aldı. 1954 yılında Yapı Kredi Bankası’nın düzenlediği yarışmada da ödüle layık görüldü. 1964 yılına kadar Güzel Sanatlar Akademisi’nde hocalık ve bölüm başkanlığı yaptı ve bu tarihte emekli oldu. Cemal Tollu, resimlerinin yanı sıra heykel sanatına da ilgi duydu, ancak bu alanda çok fazla eser üretmedi. Yine de heykel sanatı, resim üslubunu etkiledi. “Ana ve Çocuk”, “Hatay’da Portakal Bahçesi”, “Ankara Keçileri ve Hasat” gibi tablolarında heykel etkileri ve kübist yaklaşımı dikkat çekti. Ayrıca sanat yazarlığı da yapan Tollu, “Yunan Mitolojisi” adlı ders kitabı ve “Şeker Ahmet Paşa” monografisinin yanı sıra çeşitli gazete ve dergilerde sanat üzerine yazılar yazdı. Sanatçının son dönem eserleri arasında “Pancar Tarlası” (1963), “Tımar” (1964), “Manisa Yangını” (1964), “Pamuk Toplayanlar I, II” (1964-65), “Pastırmacılar” (1965), “Köylüler ve Koyunlar” (1965) ve “Naturmortlu Bodrum” (1966) yer aldı. Eserleri İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, Millî Kütüphane Koleksiyonu ve çeşitli özel koleksiyonlarda sergilendi. Cemal Tollu, 26 Temmuz 1968 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybetti.
